Tết xưa qua sách nay

Ngày nay, giữa những bộn bề và rất nhiều thay đổi của cuộc sống, khó ai hình dung được những cái Tết cách đây cả thế kỷ đã diễn ra như thế nào. Những trang khảo cứu, mà gần đây nhất là hai cuốn “Hội hè lễ nghi” của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên và “Tập tục đời người” của nhà nghiên cứu, họa sĩ Phan Cẩm Thượng do Nhã Nam mới xuất bản, đã phần nào bóc tách những lớp thông tin lâu nay bị phủ mờ bởi

 

Trong “Hội hè lễ nghi”, cụ Nguyễn Văn Huyên viết: “Thực tế, việc chuẩn bị cho Tết bắt đầu ngay sau ngày cúng thần bếp, ngày 23 tháng Chạp. Hôm đó, Táo quân, thần trong coi đời sống của gia đình mà ngài che chở và giám sát, lên trời để tâu trình tỉ mỉ với Ngọc Hoàng về cách ăn ở của mọi người trong gia đình trong năm qua…

Cuộc khởi hành của các thần bếp phát tín hiệu cho mọi người chuẩn bị Tết. Ai cũng tìm cách bán tất cả các hàng họ có thể để trang trải dứt khoát các khoản nợ. Vì cũng cần phải thanh toán, trước giờ cuối của năm, các nợ nần, nếu không thì bọn chủ nợ sẽ cho lũ “nặc nô” cả trai lẫn gái để quát tháo và ở lì nhiều ngày…”

Tác giả mô tả: “… Tháng Chạp âm lịch là thời kỳ hoạt động kinh tế khẩn trương. Việc mua bán phát triển một cách lạ thường ở tất cả các chợ trong nước. Nếu như trong năm, người ta có rất ít nhu cầu thừa, và nếu như người ta chỉ ăn một suất ít ỏi, thường dưới mức tối thiểu mà cơ thể đòi hỏi, thì trong ngày Tết, người ta cố gắng để ăn no nên hơn bình thường. Hơn nữa, đấy là thời kỳ trao đổi quà biếu: kẻ dưới biếu xén người trên, ông lớn ban cho kẻ thuộc hạ, người ngang hàng gửi cho nhau kẹo mứt. Ai nấy đều coi là vinh dự việc chi tiêu hào phóng và biếu xén bạn bè thân thích cái để “ăn Tết” và cúng tổ tiên cho tươm tất”.
 

Cụ già bán trầu cau trong phiên chợ ở làng So, Quốc Oai 

 

Trong “Hội hè lễ nghi”, cụ Nguyễn Văn Huyên viết: “Thực tế, việc chuẩn bị cho Tết bắt đầu ngay sau ngày cúng thần bếp, ngày 23 tháng Chạp. Hôm đó, Táo quân, thần trong coi đời sống của gia đình mà ngài che chở và giám sát, lên trời để tâu trình tỉ mỉ với Ngọc Hoàng về cách ăn ở của mọi người trong gia đình trong năm qua…

Cuộc khởi hành của các thần bếp phát tín hiệu cho mọi người chuẩn bị Tết. Ai cũng tìm cách bán tất cả các hàng họ có thể để trang trải dứt khoát các khoản nợ. Vì cũng cần phải thanh toán, trước giờ cuối của năm, các nợ nần, nếu không thì bọn chủ nợ sẽ cho lũ “nặc nô” cả trai lẫn gái để quát tháo và ở lì nhiều ngày…”

Tác giả mô tả: “… Tháng Chạp âm lịch là thời kỳ hoạt động kinh tế khẩn trương. Việc mua bán phát triển một cách lạ thường ở tất cả các chợ trong nước. Nếu như trong năm, người ta có rất ít nhu cầu thừa, và nếu như người ta chỉ ăn một suất ít ỏi, thường dưới mức tối thiểu mà cơ thể đòi hỏi, thì trong ngày Tết, người ta cố gắng để ăn no nên hơn bình thường. Hơn nữa, đấy là thời kỳ trao đổi quà biếu: kẻ dưới biếu xén người trên, ông lớn ban cho kẻ thuộc hạ, người ngang hàng gửi cho nhau kẹo mứt. Ai nấy đều coi là vinh dự việc chi tiêu hào phóng và biếu xén bạn bè thân thích cái để “ăn Tết” và cúng tổ tiên cho tươm tất”.
 

 Dựng cây nêu Tết ở đình So, Quốc Oai

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên “gói ghém” lại công việc chuẩn bị cho Tết bằng việc dựng cây nêu: “Đấy là một cây tre dài năm sáu mét, được tước hết các cành, nhưng có để lại ở ngọn những cụm lá hoặc buộc vào đó một túm lông gà trống, một mớ lá đa hay lá cây vạn niên thanh. Gần đỉnh có treo một cái vòng tre, có buộc những con cá nhỏ, những chiếc chuông con và khánh bằng đất sét nung phát ra một âm thanh nhẹ và êm khi gió thổi. Dưới cái vòng này có buộc một cái mũ thần, những thoi vàng bằng giấy, những miếng trầu, lá dứa hoặc cành xương rồng gai. Ở đỉnh còn treo một cái đèn thắp ban đêm. Cây nêu được làm như vậy chỉ đúng đường cho tổ tiên trở về ăn Tết trong gia đình những người đang sống…”

Bánh chưng Tết 

Còn nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng mô tả Tết Nguyên đán trong cuốn “Tập tục đời người” như sau: “Trong suốt tháng Chạp, người ta lo làm ăn những vụ cuối cùng, vun vén công nợ, nhà cửa chuẩn bị đón năm mới. “Đầu năm mua muối, cuối năm mua than” là một tập tục. Than là đen đủi, nên những lò gốm, những nơi làm việc gì đó cần đun nấu nhiều phải tích ngay từ tháng chạp, sang đầu năm mới sẽ không mua nữa. Qua giao thừa những người bán muối sẽ đi bán rong, và người ta sẽ mua để cầu, muối mặn thể hiện sự đằm thắm, phúc hậu. Đến ngày 23 tháng Chạp coi như các vụ việc làm ăn và gia đình phải tươm tất làm lễ cúng ông Công ông Táo…”

Trong sách, nhà nghiên cứu cho biết: “Đối với người Việt Nam, cái tết cũng có thể coi như bắt đầu từ lễ cúng ông Công, ông Táo. Gắn với nó là lễ trừ tịch 30 tháng Chạp. Người Việt cũng thường gồm hai tiết này vào tết Nguyên đán. Ngày 23 tháng Chạp cúng ông Công, ông Táo lên chầu trời, đêm cuối cùng của năm cúng trừ tịch và gia tiên, có nghĩa là ngày trừ khử ma quỷ”.

Toàn bộ công việc chuẩn bị Tết cũng được tác giả Phan Cẩm Thượng mô tả rõ: “Trước ngày 30, người ta đi thăm hỏi họ hàng, thân hữu, nhất là bề dưới phải đi biếu xén bề trên, con rể thăm biếu bố vợ, học trò đến tết thầy, dân thường có ơn huệ đến tết quan lại… Ngày 29/30 gói và nấu bánh chưng, làm cỗ cúng trời đất, tổ tiên đêm giao thừa. Qua giao thừa đi ra đường hái lộc, mùng một năm sớm, kiêng quét nhà và có tục xông đất, rồi đi thăm gia đình bên vợ. Từ ngày mùng 2, đi chơi thăm hỏi họ hàng, hàng xóm, đi vãng đền chùa. Mùng ba trở đi, tùy ngày có thể hóa vàng, kết thúc tết. Thời xưa, tết Nguyên đán kéo dài suốt tháng giêng. Tục ngữ: Tháng giêng là tháng ăn chơi…”

Tuyết Loan/ Báo Nhân Dân

 

Tags
Chú ý: Mọi lời bình sẽ được kiểm duyệt trước khi đăng tải. Những lời bình chứa lời lẽ tục tĩu, khiếm nhã, liên quan tới vấn đề chính trị, tôn giáo sẽ tự động bị xoá bỏ.